& Những Phê Bình Cực Ngắn Của  Đỗ Quyên Và Khánh Phương và những tác giả khác

 

TÊ LIỆT TRƯỚC CÁI ÁC NHƯ THẾ NÀO
(Tặng Nguyên Ngọc và báo Tuổi trẻ, 2007)
 
Anh nằm im nhìn lên trần nhà  
người y tá chụp mặt nạ  
oxy sau khi cười với anh  
anh nhìn những giọt thuốc tí tách  
không lời, vào dây chuyền tĩnh mạch  
 
Rồi anh ngất đi, nhẹ hẫng  
lương tâm anh bay lơ lửng lên cao  
từ trên trần nhìn xuống, những người bác sĩ  
giải phẫu cười nói với nhau  
về chuyện ngoài đường phố, trong khi lùa dao mổ  
vào cơ thể anh  
 
Mỗi ngày một lần  
anh được gây mê như thế  
trên xứ sở chúng ta.

 

TRẦN MẠNH HẢO:
Bài thơ Tê Liệt Trước Cái Ác Như Thế Nào hay, thâm thúy. Chúc mừng Nguyễn Đức Tùng tác chiến nhanh. Bài viết của Nguyên Ngọc trên báo Tuổi Trẻ đáng để được Tùng tặng bài thơ hay.

 

ĐỖ QUYÊN (1):
Trần Mạnh Hảo vốn có óc thẩm định thơ tinh tường và KHÁC NGƯỜI. Chàng đã hiểu được thơ NĐT (trong mạch THỜI SỰ). Hy vọng là chàng sẽ nhìn ra mạch LUẬN ĐỀ và mạch GIỄU NHẠI của NĐT.
Dzô kùng chúc mừng Tùng duy trì tốt nhịp độ (mà tác giả thứ hai của Chí Phèo của văn học VN gọi là “tác chiến nhanh”.) Thơ hay và hiệu quả. ĐQ cũng vui vì dự phần vào sự “tác chiến nhanh” này!

 

ĐỖ QUYÊN (2):
Không ngờ lại có một không khí bàn loạn mới trong tôi về thơ Nguyễn Đức Tùng: không gian mới, tâm trạng mới, văn cảnh… cũ.
Bài này vẫn trong mạch thơ Luận Đề của NĐT, dù nó không hay bằng một bài thơ độc lập (khác với bài đầu tiên về Marx, tức bài có nhan đề CHỦ NGHĨA MARX đã đi trên Tiền Vệ).
Tôi thực sự lấy làm “lạ” và thích thú là NĐT đang đi ngược trở lại dòng thơ CHÍNH TRỊ đã gần như “tịt” của thơ ca Việt Nam. Tôi nhấn mạnh. Nếu dòng thơ này thành công về nghệ thuật thì công lao của NĐT không nhỏ!

 

NGUYỄN ĐẶNG MỪNG:
Theo tôi, Tê Liệt Trước Cái Ác Như Thế Nào là bài thơ gây xúc động mạnh nhất của Nguyễn Đức Tùng trong những năm gần đây. Kéo gần mình với đồng loại là cách cảm hóa hiệu quả nhất, kể cả với kẻ ác. Hiện giờ mình đang viết, mỗi lần ngồi trước máy là nghĩ đến ai sẽ đọc mình. Sẵn sàng sửa lại một câu thơ cho bình dân hơn, dù đôi lúc vì thế mà không được trọn ý.

 

 

TRONG TIỆM HỚT TÓC

Chia tay bên đường
Một người đàn bà
Đi sâu vào gương

 

ĐỖ QUYÊN:
Nếu thơ là làm nên một hình tượng mới, thì Nguyễn Đức Tùng đã thành công bằng đúng 16 chữ 4 dòng. Kể cả tựa đề.
Bài thơ lại một lần nữa nói lên sở trường của tác giả này khi “phân tâm” người đọc. Nhưng nếu nhân vật
Là ĐÀN ÔNG thì chưa chắc bài thơ đã hay. GƯƠNG và NGƯỜI ĐÀN BÀ đã hóa thân nhau trong bài thơ.

 

+ KHÁNH PHƯƠNG:
Chỉ có “một người đàn bà” bình thường thông thường mới đủ sức kéo cái nhìn bâng quơ hút theo chiều sâu phản ánh của chiếc gương (mà không biết đâu là điểm kết thúc). Nếu là “một thiếu nữ đẹp” sẽ hỏng mất cái bâng quơ đầy suy tư không đầu không cuối của tác giả

 

 

TUỔI XANH

Những đứa trẻ mang đống áo quần chạy mất
Để lại cặp tình nhân trong bụi lau
Vì vậy họ đã lấy nhau

 

ĐỖ QUYÊN:
Đang làm việc tối mặt tối mũi thì được… tuổi xanh! Bình thơ cho nhanh cho lẹ là một loại “tối mặt tối mũi khác”.
Kết cấu của bài thơ rất chặt, ngôn từ và tình tiết cũng vậy. Ý tưởng có kịch tính đủ để thành thơ, như ở thơ B. Brecht.
Cái khôi hài quá mạnh; khiến độc giả... bật cười; Nó vọt lên nhưng không đọng lại thành loại thơ luận đề. Nó trở thành một thứ thơ khác.

 

NGUYỄN ĐỨC TÙNG:
Đây là một nhận xét đặc biệt và rất bổ ích.
Tuy nhiên, khi viết thì mình không chủ định được. Các mạch nó chạy ra sao thì thành thơ như thế.
Càng ngày DIỆU càng tin rằng sự chủ động của nhà thơ chỉ có vai trò một nửa.

 

ĐỖ QUYÊN:
Quả vậy, các bàn loạn khen chê như những bài này rất có ích cho người sáng tác (nhất là người mới, người trẻ) như một “lớp học thực hành”. Nó lại không bị người đời cho là chỉ toàn “ca” nhau. Nên phổ biến loại này trên maivanphan.com.
À, mạch phê bình các bài thơ dở như thế này là một “phát hiện” của CẬN từ lâu, đã có một số trang trong bản thảo cuốn Vạch Áo Nàng Thơ, ở mục "Cái dở của các bài thơ hay".
Ý về “sự chủ động của nhà thơ” là chủ điểm rất cần thiết cho các bàn loạn về Lao Động Sáng Tạo của nhà văn, mà đã có nhiều người viết; nhưng Diệu-Cận cũng cần viết lại bằng cách của Diệu-Cận, như lời Phật đã dạy Diệu (Mô Phật: Cận không sao nhớ nổi Kinh - dù Phật hay Chúa!? - một điều nói vạn sách kinh)

 

 

HỒ GƯƠM
Chen chúc trên cầu
Nước trong xanh
Anh thấy mặt mình
Trên vai một người khác

 

ĐỖ QUYÊN:
Ý tưởng ngộ và độc đáo. Có phần "làm xiếc" nữa.
Hình như cái hay của thơ nó kỵ sự zích zắc quá, nếu như sau cái địa đạo zích zắc người ta không lên được vùng trời thật khác lạ.
Sự phát hiện "đầu Ngô mình Sở" này ở "anh" khi "chen chúc trên cầu" trong ngày hội "Tết" sẽ chỉ là... một phát hiện. Có đôi khi "phát hiện" lại không là thơ! Như ở... "Hồ Gươm".
Nhưng đó là một bài thơ rất chuẩn về lối haiku luận đề VN của tác giả. Ở cách tạo ý tứ bất ngờ, ở liên kết câu chữ, ở sự khuôn mẫu. Nó sẽ là một bài thơ hay, khi... đứng bên cạnh các haiku tương tự!

 

+ KHÁNH PHƯƠNG:
Theo tôi không nên gán cho bài thơ này tính triết lý vì chưa chắc tác giả có ý định triết lý gì ở đây . Tứ thơ dựa trên một trò chơi thị giác, nước làm nhoè vị trí của khuôn mặt “anh”, đẩy nó sang chỗ một đôi vai khác. Cảm giác giật thót ghê ghê ( dù không hẳn bất ngờ ) trước một hình thể quái gở vừa của mình vừa không của mình, điều này còn hay hơn triết lý và không cần triết lý.

 

 

TAM TUYỆT

1. ĐÊM TRÊN BÃI BIỂN
Sau cơn mưa
Một ngàn vầng trăng
Trong những chiếc vỏ sò

 

2. ĐAU
Thấy chiếc kim dài hút mật
Con gấu trong chuồng
Chắp tay lạy

 

3. TAI NẠN
Trời mưa trơn trượt
Xa lộ tốc hành
Những bó hoa tươi

 

ĐỖ QUYÊN:
Đây là lần thứ 3, NĐT trình làng một kết cấu mới: xếp đặt 3 bài Haiku thành một chùm tam tuyệt, mà ở 2 lần bình trước, tôi tạm gọi tên là loại thơ “Ba cây chụm lại…”
Bất quá tam! Lần này chàng “khôn” hơn, chọn 3 “cây” là 3 hình ảnh (hơn là 3 sự việc). Nói cho ngay là 3 sự việc sáng lên bằng 3 hình ảnh: vầng trăng trong vỏ sò; con gấu vái lạy; xa lộ bó hoa tươi. Chúng thoát được lối dựng cảnh khô khan bằng các “mệnh đề”, tưởng như vô can ở 2 tam tuyệt trước. Lối sắp đặt này gần với Haiku Nhật hơn nhờ sự tham chiếu thiên nhiên, vạn vật. Suy tưởng nhờ đó cũng dịu hơn. Mỗi khổ thơ của chùm này đã thành một “cây” thơ hòan chỉnh.
Đó vẫn là một… thử nghiệm, nếu như tác giả muốn tìm một thể loại mới. Như hai lần trước. Tôi chưa nhìn ra một thể loại mới ở cách sắp đặt này. Việc “link” 3 “cây” lại trong một khu rừng như 3 phần đầu, mình, tứ chi trong một cơ thể, là khó thể có được. Và nếu có 2 hay 4,5 “cây” chắc cũng vầy vậy… “Vịn vào nhau” là một thuộc tính của thể loại Haiku nói chung. Và ngay cả ở các “cao thủ võ lâm” trong giang hồ Haiku, như Ko Un của Nam Hàn vừa được giới thiệu trên daumau.org cũng vậy, trong một chùm 5 “cây”.
Chùm thơ này tròn trịa, suôn sẻ. Nhưng tôi vẫn thích 2 chùm thử nghiệm đầu tiên của chàng hơn. Ở đó, với hồn xuân Mậu Tý trên xứ tuyết Canada, người thơ này hành động như chính nhân vật của mình khi muốn thoát ra khỏi sự bao phủ của loại thơ Haiku Nhật:

 

 

MÙA XUÂN

Một đứa bé
Chạy rất nhanh
Ra khỏi cái bóng của mình.

 

+ KHÁNH PHƯƠNG:
Chùm tam tuyệt này, bài thứ nhất là hiku cổ điển. Bài thứ hai, biến đối tượng ( con gấu ) thành chủ thể. Điều này rất khác so với hiku truyền thống. Bài thứ ba dùng kỹ thuật montage của điện ảnh cho cùng một dòng miêu tả. Hai bài sau là hai kỹ thuật hiku mới của Nguyễn Đức Tùng, vẫn thiên về tạo cảm giác. Tôi cho là không nhất thiết đặt vấn đề thoát ra khỏi sự bao phủ của Hiku Nhật. Hiku chỉ là một lối làm thơ. Nó có thể được vận dụng trong vô số thể tài khác nhau, cho vô số nội dung cảm hứng khác nhau. Khi một người của thời đại này như Nguyễn Đức Tùng làm thơ hiku, tác giả hẳn đã có một dòng hiku đặc sản Nguyễn Đức Tùng. Trong số đó có thể có những bài hoàn toàn là Hiku cổ điển- của Nguyễn Đức Tùng, chẳng lẽ điều này lại đáng xấu hổ? Dùng lối của hiku để triệt tiêu- hiku liệu có phải là một điều không tưởng. Chẳng thà các bác làm thơ ngôn ngữ, thị giác…

 

+ KHÁNH PHƯƠNG:
Tôi thích bài thơ. Chỉ có một đứa trẻ mới chạy nhanh được hơn cả bản thân nó. Một đứa trẻ mới có quyền đôi khi không có bóng. Mới tham gia trò chơi hết mình đến thế. Sự vận động khủng khiếp này làm thành mùa xuân. Nhà thơ lại tạo được một phát hiện- cảm giác rất mạnh.

 

 

AI CŨNG LÀM ĐƯỢC ĐIỀU NÀY

Anh đi xuyên tường
Không để lại lổ hổng

Anh đi qua đám đông
Không để lại dấu vết

Anh lặng lẽ quan sát
Luật hấp dẫn
Và để mình rơi

Như một chiếc lá

 

ĐỖ QUYÊN:
Cấu trúc bài thơ và cách dựng luận đề ở đây đã nhuần nhuyễn với Nguyễn Đức Tùng. Ba hình tượng trong một bài thơ đều "ngang cơ" nhau, nhưng hình ảnh cuối chiếm được phiếu vì sự lãng mạn và... khoa học của nó.
Tựa đề cũng góp phần làm nên cái hay của bài thơ.
Bài thơ nói nhiều điều, nhưng một điều mà ta bị neo vào là: dù có làm được việc này việc nọ, khác người, nhưng cuối cùng nếu có thể thì cũng nên làm... một chiếc lá rơi! Cho đời. 

 

HOÀNG NGỌC HIẾN:
Tôi hết sức thích thú đọc những bài thơ ngắn của Nguyễn Đức Tùng và những lời bình của Đỗ Quyên và những tác giả khác. Hy vọng sẽ có một thể loại mới của thơ Việt ra đời.

 

ĐỖ QUYÊN:
Nhiệt liệt chúc mừng! Đánh giá của một Đại tướng quân về phê bình và cách tân rất đáng để chúng ta tiếp tục. Ý nghĩa một thể loại mới của thơ Việt ra đời mà chúng ta đang đề cập đã được nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến nhắc đến.

 

HOÀNG NGỌC HIẾN:
Giọng haiku nhưng rất khác haiku. Có những bài khiến tôi nghĩ đến Brecht nhưng thanh thoát, nhẹ nhõm hơn. 

 

ĐỖ QUYÊN:
Ở đây khái niệm haiku rất độc đáo mà theo tôi có khi chính Hoàng Ngọc Hiến cũng chưa chắc đã đồng ý với chúng ta. Tôi xin giải thích trong các lời bình khác. Brecht: Rất hay! Tôi đã tính so sánh như Hoàng quân nhưng chưa kịp nói. Đó là thơ Nguyễn Đức Tùng khác thơ Brecht về tính luận đề của chàng.
Nhận xét của Hoàng Ngọc Hiến là một bằng chứng mà riêng tôi vẫn mong đợi ở giới phê bình chuyên nghiệp.

 

+ KHÁNH PHƯƠNG:
Bài này khác hiku ở chỗ là một chuỗi giác ngộ, trải ra làm nhiều cung thang, có sắc có không nhưng tất cả đều nhẹ bỗng và hướng về cái không. Hiku của Nguyễn Đức Tùng rất đậm chất thiền.